Saturn ponovo iznenadio naučnike – „Habl“ otkrio džinovski desetougao na južnom polu – Nauka

Nasin svemirski teleskop Habl nedavno je otkrio džinovski, evoluirajući, desetostrani atmosferski talas koji okružuje Saturnov južni pol. Ovo je prvi put da je veliki, pravilni mlazni obrazac primećen na južnoj hemisferi planete, prenosi RTS.

Ova karakteristika izgleda izuzetno slično Saturnovom čuvenom šestougaoniku na njegovom severnom polu, ali je takođe i znatno drugačija, što ukazuje da astrofizičari u realnom vremenu mogu da prate razvoju novog atmosferskog fenomena na ovom gasnom gigantu.

Tim istraživača iz Španije pretpostavlja da je u pitanju vrtložni i nestabilni dekagon, koji je verovatno veći od nama poznatog heksagona na severnom polu Saturna, koji je otkriven osamdesetih godina u Nasinim istraživanjima.

Spajanjem nekoliko godina Hablovih posmatranja koja datiraju od 2023. godine, istraživači su otkrili suptilne naznake strukture koje su počele da se pojavljuju pre nego što je postala jasno definisan obrazac. Ta posmatranja su obavljena kao deo Hablovog programa „Nasleđe atmosfere spoljašnjih planeta“ (OPAL), koji već više od decenije fotografiše spoljašnje planete svake godine.

„Nikada nismo videli ništa slično ovome na južnoj hemisferi Saturna“, navodi Ejmi Sajmon, koautorka studije i glavna istraživačica OPAL-a u Nasinom Centru za svemirske letove Godard. Napominje i da je severni šestougao bio vidljiv tokom dosadašnjih snimanja, ali struktura na južnom polu je drugačijih karakteristika i čini se da se pojačava, što naučnicima daje retku priliku da prate razvoj ovog džinovskog atmosferskog obrasca.

Otkriće je bilo moguće zato što je promena godišnjih doba na Saturnu postepeno vraćala južni pol planete tako da je došao u vidokrug sa Zemlje, gde su astronomi koji kolektivno analiziraju slike Saturna sa zemaljskih opservatorija prvi put identifikovali njegov južni pol.

Agustin Sančez-Lavega, glavni autor nove studije, istraživač je na Univerzitetu Baskije u Španiji. Univerzitet upravlja veb-sajtom pod nazivom Planetarna virtuelna opservatorija, koja prihvata slike planeta Sunčevog sistema sa zemlje koje mogu da komentarišu posmatrači širom sveta.

Upravo na tim slikama, prvi put 2024. godine, Sančez-Lavega i astronomi amateri Trevor Beri i Žan-Pol Ože primetili su suptilnu talasastu traku duž južnog pola. Dodatne slike iz 2025. godine snimljene sa zemlje još snažnije su nagovestile ovu desetougaonu strukturu.

Hablov pogled iz svemira nudi neuporedivu oštrinu slike i prostornu rezoluciju tokom punih rotacija Saturna, bez zamućenja zbog zemljine atmosfere.

„S obzirom na simetriju Saturna u njegovom sistemu mlaznih struja sever – jug, tragamo za pandanom Saturnovog severnog šestougla na južnom polu na Hablovim slikama od 1990. godine“, objašnjava Sančez-Lavega. „Slike sa Nasine letelice Kasini, koja je kružila oko Saturna između 2004. i 2017. godine, takođe nisu pokazale naznake dugovečne formacije. Hablovi podaci potvrdili su prisustvo ove forme još do 2023. godine.“

Talas se nalazi unutar jedne od snažnih mlaznih struja Saturna i proteže se kroz više slojeva atmosfere, što ukazuje da nije samo oblik na nivou oblaka, već vertikalno produžena atmosferska struktura. Prividni položaj desetougla se blago pomera, jer Habl snima slike sa različitih talasnih dužina. Te različite talasne dužine ispituju različite visine u Saturnovoj atmosferi.

„Najintrigantniji deo za mene je to što se čini da se ovo formiralo tek nedavno“, napominje Sajmon. „Pitanje je zašto se iznenada formiralo sada kada ga ranije nismo videli?“

Potrebna su dalja istraživanja
Autori kažu da su potrebna dalja istraživanja pomoću Habla i Nasinog svemirskog teleskopa „Džejms Veb“, kao i analiza kompjuterskih modela, kako bi se razumelo kako se desetougao formirao, koliko dugo može trajati i kako se upoređuje sa dugovečnim šestouglom na severu.

Dugotrajno funkcionisanje Hablovog teleskopa omogućilo je astronomima da prate promene tokom vremena na planetama Sunčevog sistema i drugim astronomskim objektima .

Umesto da pruži samo jedan snimak, program OPAL omogućava naučnicima da prate sezonske promene, kratkotrajne oluje i identifikuju druge atmosferske karakteristike koje se sporo razvijaju tokom vremena.

„Kada smo započeli OPAL program, očekivali smo ubedljiva iznenađenja, ali nismo znali šta tačno da očekujemo.Mnoga otkrića koja vidimo iz OPAL-a nisu zasnovana samo na jednom posmatranju, već na godinama i godinama podataka. Redovna posmatranja tokom vremena omogućavaju mnoga nova otkrića“, navodi Majk Vong, koautor studije sa Univerziteta Berkli u Kaliforniji.

Tim planira da nastavi posmatranje Saturna kako bi utvrdio da li se dekagon stabilizuje u dugotrajnu, stabilnu konfiguraciju poput severnog šestougla ili nastavlja da evoluira. Buduća posmatranja bi takođe mogla pomoći naučnicima da utvrde šta pokreće talas, šta otkriva o atmosferskoj dinamici džinovskih planeta širom Sunčevog sistema i kako se oni mogu da povežu sa onima koje vidimo na Zemlji.