Nobelova nagrada za hemiju dodeljena Anriju Kaganu i Kensu Soaiju za “rešavanje dugogodišnje zagonetke” – Nauka
Kraljevska švedska akademija nauka odlučila je da Nobelovu nagradu za hemiju za 2026. godinu dodeli Anriju B. Kaganu (Henri B. Kagan) i Kensu Soaiju (Kenso Soai) „za otkriće nelinearnih efekata i autokatalize u asimetričnoj organskoj sintezi“.
Kako je objašnjeno, njihova otkrića pomogla su u rešavanju jedne od dugogodišnjih zagonetki hemije – kako je nastala hemijska asimetrija karakteristična za živi svet.
Pojedini molekuli, među kojima su i aminokiseline, mogu postojati u dva oblika koji predstavljaju odraze jedan drugog u ogledalu. Ipak, živi organizmi koriste gotovo isključivo jedan od ta dva oblika. Kako je takva asimetrija mogla da nastane dugo je predstavljalo misteriju za hemičare.
Hemija života je, kako to stručnjaci nazivaju, homohiralna – izraz potiče od grčkih reči koje označavaju „isto“ i „ruku“. Baš kao što imamo levu i desnu ruku, aminokiseline mogu postojati u dva međusobno ogledalska oblika. Međutim, samo jedan od njih nalazi se u proteinima naših ćelija, dok je drugi veoma redak u prirodi.
Kada su naučnici počeli da proučavaju reakcije u kojima mogu nastati dva ogledalska oblika molekula, u laboratorijskim uslovima uglavnom su dobijali jednake količine oba.
Istovremeno, jedan od velikih ciljeva hemije bio je pronalaženje načina da se proizvede samo jedan željeni oblik molekula. To je naročito važno u farmaceutskoj industriji, jer kod molekula koji stupaju u interakciju sa živim organizmima jedan od dva ogledalska oblika može imati upravo željeno biološko dejstvo.
Nobelova nagrada za hemiju za 2026. godinu odaje priznanje otkrićima koja su omogućila hemičarima da usmeravaju hemijske reakcije tako da vode ka homohiralnosti.
Anri Kagan napravio je prvi presudan korak 1986. godine, kada je otkrio novi način upravljanja hemijskim reakcijama. Njegov pristup omogućio je stvaranje znatno većeg viška jednog ogledalskog oblika molekula nego što se do tada smatralo mogućim.
Sledeći veliki korak napravio je Kenso Soai.
U značajnom naučnom radu objavljenom 1995. godine opisao je prvu hemijsku reakciju koja je imala potencijal da postane homohiralna.
Prelomni rezultat usledio je 2003. godine, kada je predstavio reakciju u kojoj je nastajao samo jedan od dva moguća ogledalska oblika molekula. Pre toga takav rezultat, izvan procesa karakterističnih za sam život, nije bio postignut.
Zahvaljujući istraživanjima Anrija Kagana i Kensa Soaija, danas mnogo bolje razumemo kako homohiralnost može da nastane.
Njihova otkrića imala su veliki značaj i za razvoj metoda kojima hemičari projektuju i kontrolišu reakcije potrebne za proizvodnju lekova.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.
