Deliblatska peščara: Priča o šumi koju su ljudi stvarali više od dva veka – Život

Deliblatska peščara godinama je bila prekrivena šumom, koja nije nastala sama od sebe. Ona je rezultat jednog od najdužih i najzahtevnijih poduhvata pošumljavanja u ovom delu Evrope, započetog 1818. godine.

Deliblatska peščara danas je jedan od najprepoznatljivijih prirodnih predela Srbije, ali njen današnji izgled nije isti kao onaj koji je ovaj prostor imao pre dva veka. Na početku 19. veka veliki delovi Peščare bili su prekriveni rastresitim, pokretnim peskom koji je vetar raznosio po okolnom području.

Problem nije bio samo estetski ili prirodnjački. Pesak je ugrožavao poljoprivredno zemljište, puteve i naselja južnog Banata. Zbog toga je njegovo zaustavljanje postalo pitanje od praktičnog i ekonomskog značaja.

Istorijska istraživanja pokazuju da je 1818. godina početak sistematskog pošumljavanja Deliblatske peščare. Pre toga su već postojala ispitivanja mogućnosti da se pesak stabilizuje. Godine 1810. Dvorsko vojno veće naložilo je premeravanje Peščare upravo sa ciljem da se ispita njeno pošumljavanje.

Prvi pokušaji nisu bili naročito uspešni

U taj posao uključen je šumarski stručnjak Franc Bahofen, kome je povereno da napravi plan za „smirivanje letećeg peska“. Bahofen je proučavao iskustva iz severne Nemačke, Francuske i Mađarske i utvrdio da je oko 16.800 hektara, od ukupno približno 40.660 hektara Peščare, bilo prekriveno nevezanim peskom.

Prva faza pošumljavanja trajala je od 1818. do 1843. godine.

U početku su sađeni bela i crna topola, breza i beli bor, uz pokušaje da se pesak stabilizuje različitim travama. Na pojedinim mestima pesak je prekrivan slamom, kukuruzovinom i trskom kako bi se sprečilo njegovo raznošenje.

Tokom Bahofenovog perioda pošumljeno je oko 5.000 hektara. Istovremeno su uvedena stroga pravila. Na pojedinim delovima Peščare zabranjeni su ispaša i seča šume kako bi mlade sastojine mogle da opstanu.

Ali nije sve uspevalo.

Neke od izabranih biljnih vrsta nisu bile dobro prilagođene kontinentalnim peščanim uslovima. Pojedini pokušaji propadali su, a proces je morao da bude menjan i prilagođavan iskustvima sa terena.

Biljka koja je promenila tok pošumljavanja

Jedan od ključnih trenutaka u istoriji Peščare bilo je uvođenje bagrema.

Pošumljavanje se u narednim decenijama odvijalo u nekoliko faza, a stručnjaci su menjali i vrste i metode. Posebno važan napredak dogodio se krajem 19. veka, kada je pronađena mnogo efikasnija kombinacija za vezivanje rastresitog peska.

Između 1878. i 1898. godine počela je da se primenjuje tehnika koja je kombinovala sadnju bagrema sa postavljanjem grmova kleke između redova i setvom različitih vrsta trava. Upravo se ova metoda pokazala kao jedna od najuspešnijih u zaustavljanju pokretnog peska.

Bagrem se pokazao posebno pogodnim za ove uslove. Danas je upravo on najzastupljenija vrsta u Deliblatskoj peščari i zauzima približno trećinu njene površine.

Najveće pošumljavanje trajalo je početkom 20. veka

Najintenzivniji period pošumljavanja bio je između 1898. i 1918. godine. U tom periodu zasađene su velike površine, a istovremeno su pojedini delovi Peščare prvi put dobili formalnu zaštitu zbog svog značaja za očuvanje biodiverziteta.

Prema jednom istorijskom pregledu, od početka pošumljavanja do početka 20. veka promenjeno je nekoliko različitih pristupa i načina upravljanja ovim prostorom. Istraživanje objavljeno 2023. godine u časopisu Šumarski list identifikuje čak devet perioda pošumljavanja, od 1818. do 2022. godine. Razlikovali su se po izboru biljnih vrsta, tehnikama pošumljavanja i načinu upravljanja šumama.

Drugim rečima, nije reč o tome da je Peščara jednom „pošumljena“. Pošumljavanje je bilo proces koji je trajao generacijama.

Naučni radovi pokazuju da se proces pošumljavanja  nastavio i tokom 20. i početkom 21. veka, uz promene u izboru vrsta i načinu gazdovanja.

Od zaustavljanja peska do stvaranja šumskog pejzaža

Tako je tokom 19. i 20. veka nastao pejzaž koji danas povezujemo sa Deliblatskom peščarom.

Među vrstama koje su tokom različitih faza korišćene za pošumljavanje bili su bagrem, beli i crni bor, različite vrste topola, hrastovi i druge lišćarske vrste. U početnim fazama pokušavalo se i sa brezom, dok su kasnije uvođene i druge vrste.

Posebno je zanimljivo što je odnos prema borovima vremenom postao veoma važan za izgled Peščare. Crni i beli bor intenzivnije su korišćeni naročito tokom druge polovine 20. veka. Jedna studija koja se bavila istorijom pošumljavanja upozorava i na vezu između povećanja udela četinarskih kultura i rizika od šumskih požara.

To je važan deo priče o Peščari danas.

Jer šuma koja je pre dva veka trebalo da zaustavi pesak, vremenom je postala jedan od glavnih elemenata ekosistema ovog zaštićenog područja.

Zašto je važno što je čovek menjao Peščaru

Deliblatska peščara zbog toga nije jednostavna priča o netaknutoj prirodi.

Njenu sadašnju sliku oblikovali su i vetar, geologija, klima i prirodna vegetacija, ali i gotovo dva veka planskog ljudskog rada. Čovek je pokušavao da zaustavi kretanje peska, birao vrste koje mogu da prežive na takvom zemljištu, podizao šumske kulture i menjajući metode postepeno stvarao stabilniji pejzaž.

Istovremeno, u Peščari su ostali očuvani delovi autohtone vegetacije, uključujući ostatke nekadašnjih šuma hrasta sa lipom i šumskim đurđevkom. Upravo kombinacija šumskih, stepskih i peščanih staništa daje ovom prostoru njegovu posebnu ekološku vrednost.

Zbog toga je Deliblatska peščara danas zaštićena kao Specijalni rezervat prirode, a pod zaštitom je od 1977. godine.

Postoji i međunarodni nivo zaštite. Srbija je 18. marta 2002. godine podnela UNESCO Centru za svetsku baštinu predlog da Deliblatska peščara bude uvrštena na Tentativnu listu svetske baštine, i to kao prirodno dobro, pod nazivom The Deliblato Sands Special Natural Reserve. Predlog je podnet prema prirodnim kriterijumima VIII, IX i X.

To, međutim, nije isto što i upis na Listu svetske baštine. Tentativna lista predstavlja spisak dobara koje država može predložiti za buduću nominaciju.

Šuma koju sada gledamo nije oduvek bila tu. Ona je rezultat gotovo dve stotine godina pokušaja da se jedan od najvećih evropskih kompleksa kontinentalnih dina zaustavi i stabilizuje.

Pošumljavanje je počelo kao odgovor na problem koji je pesak predstavljao ljudima. Vremenom je iz tog poduhvata nastao potpuno drugačiji pejzaž, sa sopstvenim šumama, staništima i ekološkim ravnotežama.

Zato su današnji požari mnogo više od gubitka šumskog fonda. Oni pogađaju prostor čiji je sadašnji izgled stvaran više od dva veka, kroz generacije ljudi koji su ga sadili, održavali i pokušavali da ga zaštite.