Nova otkrića Arheološkog instituta u Beogradu na tvrđavi Gradac u Homolju: Od bronzanog doba do Vizantije – Društvo

Rukovodilac projekta i terenskih radova je Milan Milovanović, naučni saradnik Arheološkog instituta u Beogradu. Sredstva za iskopavanja obezbedili su Ministarstvo kulture Vlade Srbije i Zavičajni muzej Homolja u Žagubici.

– Istraživanja su usmerena unutar branjenog areala, tačnije na ostatke fortifikacija i profanih objekata. Pažnja je takođe posvećena stenovitim rovovima van tvrđave, koji su nastali prirodnim dejstvom, što ovaj lokalitet čini posebno jedinstvenim u Evropi. Tvrđava Gradac je podignuta na 405 metara nadmorske visine i sa njene pozicije pruža se veličanstven pogled prema Ribarskoj klisuri i Krepoljinskoj kotlini. Takvo prirodno okruženje prava je inspiracija za umetnike, pesnike, planinare, kao i za sve one koji u sebi žele da probude romantičarski zanos – kaže za Danas Milan Milovanović.

Upravo pod okriljem takvog kontrasta, rukovodilac projekta ističe da Homolje nije samo arheološka mapa koju će se istražiti i dokumentovati, već je „ova mikroregija poseban apstraktni fenomen, udobno smešten na području istočne Srbije, čiji svaki novi dolazak za posetioce predstavlja novi doživljaj“.

– Kada je Bog stvarao svet, u vreme ono, iz njegove mašte nastale su mnoge prirodne lepote koje je on u početku očigledno rezervisao za sebe. Tako imamo vrhove Himalaja i Alpa, Amazonsku prašumu, vegetaciju Novog Zelanda, duge na vodopadima, Đerdapsku klisuru, Huangšan u Kini ili tirkizna planinska jezera u Kanadi i mnoga druga mesta koja je gotovo nemoguće nabrojati. Međutim, u prvim danima stvaranja planete, Bog je u Homolju očigledno napravio svoj presto. Sve ovo što vam govorim može se vrlo lako proveriti na Gradcu, gde sam u pauzi za doručak, pored ostataka srednjovekovne crkve, uživao u izlasku Sunca iz pravca Ribarske klisure. To su trenuci kada zaboravite da ste došli da sprovodite arheološke radove i u sebi žalite što nemate vremena za umetničko slikanje ili pisanje stihova – ističe Milovanović.

Prema dosadašnjim istraživanjima, unutar tvrđave registrovani su ostaci crkve, bedem u dužini od preko 50 metara i dva profana objekta. Tokom ovogodišnjih iskopavanja došlo se i do novih saznanja po pitanju datovanja kulturnih slojeva.

– Arheološka iskopavanja tokom ovog leta dala su zaista dobre rezultate po pitanju naseljavanja Gradca, koje se, prema pokretnim nalazima, dogodilo u nekoliko navrata. Prvobitno je to bilo u bronzanom dobu, pre recimo, četiri hiljade godina. Zatim nalazi grnčarije ukazuju na vrlo jak ranovizantijski horizont, u okviru kojeg je najverovatnije podignuta prva faza fortifikacija. Prateći pisane izvore, takvi poduhvati su mogli da se dogode za vreme vladavine vizantijskih careva Anastasija ili Justinijana. To je vreme kraja 5. i sredine 6. veka, kada varvari, među kojima su bili i Sloveni, sprovode napade na prostoru Carstva. Očigledno je Krepoljinska kotlina bila široko naseljena, stoga su Romani iskoristili prirodne pogodnosti za podizanje utvrđenja na vrhu litice zbog strateških razloga, odnosno lakše odbrane i kontrole okoline – objašnjava Milovanović.

On ističe da je iznenađenje u ovoj godini odsustvo pokretnih srednjovekovnih nalaza. Imajući u vidu prisustvo srednjovekovne crkve, ekipa je očekivala da u najmlađim slojevima pronađe predmete iz perioda od 12. do14. veka, ali oni su vrlo oskudni. Bedem koji je istražen širok je jedan i po metar dok na ostalim mestima širina ide i preko dva metra.

– Poseban fenomen jesu dva moćna rova u steni, koja su iz pravca juga dodatno branila stanovnike Gradca od napadača. Oni su široki oko devet metara, a u donjoj zoni završavaju se u vidu obrnute kupe. Međutim, bez alpinističke opreme i veće stručne ekipe, rovove u steni opasno je istraživati zbog strmog terena. U završnoj fazi iskopavanja otvoren je iskop unutar objekta „dva“. To je profana građevina pozicionirana je uz unutrašnje lice bedema i tokom sledeće godine očekuje se da ona bude istražena u celosti, kada ćemo dobiti podatke o načinu gradnje i kulturnoj stratigrafiji – napominje Milan Milovanović.

U gornjem slivu reke Mlave

Homolje je manja geografska oblast u istočnoj Srbiji u gornjem slivu reke Mlave okružena planinskim vencima, od Homoljskih planina preko Beljance do Gornjač planina. Beljaničko-homoljsko prečagom geomorfološki podeljena je na dve kotline: Žagubičku i Krepoljinsko-krupajsku. Arheolog Milan Milovanović ističe da je „istorijat istraživanja Homolja je prebogat, opširan i složen“, a da su arheološki radovi na tvrđavi Gradac, započeti 1. septembra trajali više dana, kao i da se prešlo na novu lokaciju.