Objavljen kultni strip „Piletina sa šljivama“ francusko-iranske umetnice Marđan Satrapi, autorke prvog stripa u istoriji Irana – Kultura

Prijatelji i porodica tvrde da su je na drugu stranu Neba odneli ljubav i tuga za drugim suprugom švedskim glumcem i producentom Matijasom Ripom, dok iranski mediji na persijskom jeziku u evropskoj dijaspori smatraju da u njenoj “smrti od od slomljenog srca” ima i elemenata “deka” – one vrste žalosti u iranskom senzibilitetu koji gasi svaku životnu energiju i postaje nepodnošljiv za telo, a često se povezuje i sa neugasivom čežnjom za otadžbinom onih koji u nju ne mogu da se vrate.

U slučaju “odlaska” Marđan Satrapi gotovo sve to je moguće, a njen ovdašnji izdavač “Čarobna knjiga” od nje se oprostio objavljivanjem srpskog izdanja kultnog stripa “Piletina sa šljivama” u prevodu Bojane Janjušević.

Ovaj grafički roman iz 2004, koji je Satrapi uspešno kao reditelj “prevela” i na jezik animiranog filma, koji je 2012, prikazan i u Srbiji na Kustendorfu, na kome je 2010. Satrapi bila predsednik žirija, izašao je krajem prošle nedelje kao treća njena knjiga u serijalu “Svet u oblačiću“ ove izdavačke kuće, a u okviru biblioteke Svetski klasici.

Strip „Piletina sa šljivama“ naslov je „pozajmio“ od čuvenog istočnjačkog recepta omiljenog jela glavnog junaka Nasera Ali Kana, rođaka Marđan Satrapi, koja se takođe pojavljuje u jednoj sceni ove u strip pripovesti o poslednjih osam dana života ovog poznatog iranskog muzičara.

Sve se događa tokom novembra 1958. u Teheranu. Naser Ali Kan je više nego uspešno svirao tar – tradicionalni persijski žičani instrument iz porodice lauta. U jednoj porodičnoj svađi sa ženom koju je oženio na nagovor porodice i izrodio decu, ostaje bez voljenog instrumenta, što se poklopilo sa slučajnim susretom sa ženom za koju će na kraju ispostaviti da je to bila Iran, neostvarena ljubav njegovog života, koja je presudno uticala i na njegovu umetnost.

Iran se napravila da ga ne prepoznaje, što je uz neuspevanje da svira na bilo kom novog taru prevagnulo da Naser Ali Kan odluči da odustane od života.

U osam dana koliko je putovao do konačnog susreta sa anđelom smrti Azrailom čitaoce prate njegova sećanja na majku, karakterna i politička neslaganja sa bratom, sa kojim je delio filmske i druge fantazije o Sofiji Loren, školovanje, odbijanje porodice voljene devojke da je udaju za muzičara, ženidbu sa komšinicom Nahid koja ga je obožavala celog života i zbog prevare slomila njegov čuveni instrument, preispitivanje odnosa prema deci, ali u ličnim ubeđenjima, strahovima, molitvama…

Marđan Satrapi, kojoj su porodica i sopstveni život bili neiscrpna inspiracija, sudbinu Nasera Ali Kana ispričala je i nacrtala sa prepoznatljivim humorom i ironijom, koristeći “filmske” zaokrete u naraciji, čija fatalnost ostavlja bez daha. Strip kritičari smatraju da je “Piletina sa šljivama” jedno od njenih najuspelijih dela, ovenčano nagradom za najbolji album na Festivalu u Angulemu 2005, a u saradnji sa Vensanom Paranauom, Marđan Satrapi je 2011. režirala i filmsku adaptaciju svog stripa.

– Pronašla sam fotografiju ujaka moje majke, koji je bio odličan muzičar, ali priča je uglavnom proizašla iz moje opsednutosti umiranjem, jer to ne mogu da prihvatim i jednostavno mislim da nije moguće umreti – rekla je Marđan Satrapi o nastanku stripa “Piletina sa šljivama” i istoimenog animiranog filma posle njegovog prikazivanja na Kustendorfu.

Ona je naglasila da se ova njena delo mogu “okarakterisati i kao bajka, sa tri nivoa priče”.

– Prvi nivo je vreme i mesto gde se radnja dešava – Iran, pedesetih godina, kad je san o demokratiji i uopšte životu u mojoj zemlji nestao. Zatim tu je ljubavna priča i jedna realistična priča o depresivnom čoveku koji je odlučio da umre – objasnila je Satrapi.

Rođena je 21. septembra 1969. u iranskom gradu Reštu. Majka joj je bila praunuka iranskog šaha Nasera al-Dina iz dinastije Kadžar, koji je vladao od 1848. do 1896, što je ostavilo trajan uticaj na celokupnu porodičnu tradiciju, čiji je deo i Marđan Satrapi.

Ona temeljno obrazovanje duguje roditeljima, levičarima iz više srednje klase, koji su ohrabrivali njenu individualnost i samostalnost. Odrasla je u Teheranu, gde je pohađala francusku školu. Sa 14 godina roditelji su je poslali u Beč, kako bi je zaštitili od političkih previranja u Iranu. Tamo je nastavila školovanje u francuskoj školi.

Studije na Fakultetu likovne umetnosti upisala je u Iranu, da bi ih nastavila u Francuskoj gde je počela da da radi kao ilustrator knjiga za decu. Diplomirala je na Islamskom univerzitetu Azad u Teheranu, a posle kratkog braka sa veteranom iransko-iračkog rata preselila u najpre Strazbur, a potom u Pariz, gde je upoznala svog drugog supruga švedskog glumca i producenta Matijasa Ripu, koji je preminuo 8. aprila 2025.

Posle muževljeve smrti Satrapi je osnovala je Fondaciju za film Matijasa i Marđan Ripa-Satrapi za podršku stranim studentima koji žele da studiraju filmsko stvaralaštvo u Parizu, ali se nikad nije oporavila od depresije.

Marđan Satrapi se u Francusku definitivno preselila 1994, a 2006. stekla je francusko državljanstvo. Osim maternjeg farsija, govorila je pet evropskih jezika: francuski, engleski, švedski, nemački i italijanski. Politički angažovana, početkom 2025. odbila je francusku Legiju časti zbog “licemerja Francuske prema iranskom narodu”.

„Ne mogu da nastavim da gledam decu iranskih oligarha kako dolaze da provedu odmor u Francuskoj, čak i da se naturalizuju, dok u isto vreme mladi disidenti imaju poteškoća da dobiju turističku vizu da dođu da vide kako izgleda zemlja prosvetiteljstva i ljudskih prava. Podrška ženskoj revoluciji u Iranu ne može se svesti na fotografije sa žrtvama ili poznatim ličnostima tokom komemoracije smrti Mahse Amini… Irancima nije potrebna komunikacija, potrebne su nam konkretne akcije”, saopštila je Satrapi, napominjući da njeno odbijanje odlikovanja „ni na koji način nije akcija protiv Francuske, koju duboko voli i koja je njena zemlja”.

Preminula je 3. juna ove godine. Njena porodica saopštila je da je „umrla od tuge“ zbog smrti svog muža. Sahranjena je 19. juna na najpoznatijem pariskom groblju Per Lašez ispaćena povicima mnogobrojnih poštovalaca: “Žena, život, sloboda”.

Svoje rane godine u Teheranu tokom pada šaha Reze Pahlavija, prvim danima režima ajatolaha Homeinija i prvim godinama iransko-iračkog rata, kao i odlazak u Beč, Marđan Satrapi detaljno je opisala u svom autobiografskom stripu“Persepolis”, koji joj je doneo svetsku slavu i mnogobrojne nagrade. Reč je o prvom stripu u istoriji Irana.

Na rad Marđan Satrapi veliki uticaj imalo je delo Arta Špigelmana, američkog pisca, ilustratora i dobitnika Pulicerove nagrade, rodom iz Švedske, čiji je serijal o holokaustu Maus doprineo da strip i grafički roman konačno postanu priznati kao ozbiljna umetnička forma.

Animiranom adaptacijom nagrađivanog “Persepolisa”, koji su mnogi kritičari ocenili kao „spoj knjige iz istorije i pank Šeherezade“, Marđan Satrapi započela je rad na filmu. “Presepolis” je sa velikim uspehom premijerno prikazan na Kanskom festivalu, što je uticalo da Satrapi postane jedan od najčitanijih iranskih autora na svetu.

Zahvaljujući engleskoj verziji filma kao korežiser, film je radila sa Vensanom Paranauom, bila prva žena nominovana za Oskara za najbolji animirani film 2008. Iako je na insistiranje iranske vlade “Persepolis” uklonjen sa Međunarodnog filmskog festivala u Bangkoku, prvo filmsko ostvarenje Marđan Satrapi, kao i strip po koje nastalo doživeli su svetski trijumf. Film je bio nominovan i za Nagradu Cezar za najbolji film 2008.

Među zapažena dela Marđan Satrapi spadaju i strip-roman “Vezenje”, filmovi : “Glasovi”, “Radioaktivno” o Mariji Kiri, “Dragi Pariz”, knjige za decu. Kao glumica Satrapi se ostvarila u glasovnim ulogama u filmovima: „Persepolis“ i „Solisti“, jednoj od epizoda Simsonovih, a na platnu se pojavila 1995. u poznatom filmu Lavrensa Kasdana „Francuski poljubac”.

Marđan Satrapi nije volela kovanicu “grafički roman”, draža joj je bila reč “strip”. Njen autobiografski strip „Persepolis“ najpre je, od 2000. do 2003, objavljen na francuskom jeziku u četiri dela, a na engleskom jeziku u dva dela 2003. i 2004. godine.

To njeno delo 2019. je na Gardijanovoj listi 100 najboljih knjiga 21. veka zauzelo 47. mesto, a 2024. na listi 100 najboljih knjiga 21. veka Njujork tajmsa, jedno mesto niže.

Među srpske čitaoce „Persepolis“ je u četiri knjige stigao u prevodu sa francuskog Slavice Miletić zahvaljujući beogradskoj izdavačkoj kući Fabrika knjiga koja se 2024. ugasila. Čarobna knjiga je ovaj čuveni strip kompletno objavila u jednoj knjizi, sa uvodom Marđan Satrapi iz 2002.

“Godine 1951. Muhamed Mosadek, tadašnji premijer Irana, nacionalizovao je naftnu industriju. Velika Britanija je uzvratila zabranom uvoza iranske nafte. Godine 1953. CIA, uz pomoć britaske obaveštajne službe, organizuje državi udar protiv Mosadeka. On je zbačen s vlasti, a šah koji je pre toga bio pobegao iz zemlje, vratio se na presto. Šah je vladao do 1979, kad je iz Irana ponovo pobegao pred islamskom revolucijom. Otad se o ovoj velikoj staroj civilizaciji uglavno govori u vezi sa fanatizmom i terorizmom. Kao Iranka koja je više od polovine svog života provela u Iranu, znam da je ta slika daleko od istine. Zato mi je pisanje “Persepolisa“ bilo toliko važno. Smatram da ne treba suditi celom narodu na osnovu zlodela nekolicine ekstremista”, napominje Satrapi u uvodu “Persepolisa”, dok pojedini politički i istorijski detalji čine pozadnu i njenih drugih stripova.

Posle “Persepolisa”, a pre “Piletine sa šljivama” „Čarobnjaci“ u objavili i njen strip “Vezenje” urnebesni uvid u privatni i intimni svet iranskih žena. Duša tog ženskog porodično-prijateljskog kružoka je baba Marđan Satrapi, a autorka je i sama deo porodičnih rituala u koma se lične ispovesti i priče o drugima smatraju zdravim “provetravanjem srca”.

“Glas Marđan Satrapi, kao umetnice i aktivistkinje, izuzetno je važan u današnje vreme. Snaga njene vizije zauvek je promenila kako lice stripske umetnosti, tako i sliku prosečnog čoveka o političko-društvenim zbivanjima u svetu oko nas. NJeno delo ostaje kao snažno svedočanstvo o teškoćama i nepravdama sa kojima se susreću ugrožene grupe, etničke i rodne, a preciznost i svedenost njenog izraza služe kao primer toga kako talentovan stvaralac može da bude angažovan i relevantan a da pritom ne gubi na umetničkom kvalitetu. Svet mnogo izgubio preranim odlaskom Marđan Satrapi, ali da je dobio mnogo više njenim prisustvom među nama i onim što je za sobom ostavila”, saopšteno je iz Čarobne knjige povodom iznenadnog odlaska Marđan Satrapi.

Srećan kraj

– Ovde dolazim, jer se osećam prijatno. Mnoge stvari ne moram da objašnjavam – rekla je Satrapi o svojim gostovanjima na Kustendorfu napominjući da “ne sme da se vrati u svoju zemlju zbog čega joj je oduzeta prošlost“. “LJude u zemljama, u kojima je bilo sukoba, zadesila je ista sudina, da su svi problemi važniji od individualnih, od svakog pojedinačnog života i vi to morate da prihvatite. Sve te razlike o kojima se toliko priča, bile one verske ili nacionalne su glupost, jer svi imaju ista stremljenja i želje. Svet okreće oko ljubavi, iako se ona danas različito zove, to je jedini razlog vredan umiranja”, govorila je Marđan Satrapi tvrdeći da njen film “Piletina sa šljivama” ima “srećan završetak, iako glavni junak umire, jer umire zbog ljubavi“.

“Žena, život, sloboda“

Poslednji stripski projekat Marđan Satrapi nosi naziv “Žena, život, sloboda” u kome se ona sa više od dvadeset aktivista, umetnika, novinara i stručnjaka bavila savremenom Iranskom revolucijom, služeći se medijem stripa da prikaže ono što je u Iranu cenzurisano na snimcima i fotografijama. Knjiga je objavljena povodom godišnjice stradanja studentkinje Mahsu Amini, koju je septembra 2022. u Teheranu uhapsila policija za moral zbog nepropisno nameštenja marame što je platila životom.

Sudbina te mlade žene pokrenula je proteste nezapamćenih razmera, koji su se proširili na ceo Iran, a Marđan Satrapi okupila je najbolje poznavaoce iranske istorije i kulture, crtače i ilustratore Evrope, Amerike i Irana da zajedničkim snagama i talentom, svojim pripovedačkim i likovnim umećem prikazuju sve ono što zbog cenzure nije moglo biti fotografisano ni snimljeno. Srpsko izdanje ove knjige 2023. objavila je beogradska izdavačka kuća Urban Rids (Urban Reads) u prevodu sa francuskog Jelene Jokanović.